از فرش تا فوق عرش

انسان كامل يك هويت داراى مراتب وجودى از فرش بدن تا فوق عرش است كه مقام فوق تجرد و اتحاد وجودى او با صادر اول است كه به لحاظ اينسويش فرش و بوتراب است و به لحاظ آنسويش فوق عرش ‍ و ام الكتاب است . در كلمه شصت و چهارم رساله صد كلمه آمده است : ((آن كه در تن و روان خود بينديشد، خود را يك چيز دو چيز بلكه چند چيز بايد: يك چيز به حسب شخصيت ، دو چيز يا چند چيز به لحاظ تحليل عقلى . يك شخصيت ممتد از فرش تا فوق عرش ، كه يك انسان طبيعى و مثالى و عقلى و الهى است.

منبع: شرح دفتر دل

فیلسوف کامل

ز فارانى شنو ار نكته يابى   كه اين يك نكته مى باشد كتابى 

 مر انسانى بر انسانها امام است   كه اندر فلسفه مرد تمام است 

 بلى چون فيلسوف كاملست اين   امام امت است و رهبر دين 

فلسفه و حكمت ، علم به احوال موجودات آنچنانكه در واقع و نفس الامرند، به قدر طاقت بشرى است . و فائده اقتناء حكمت و غايت آن است كه انسان به فرا گرفتن حكمت ، عالم عقلى مضاهى يعنى مشابه عالم كيانى مى گردد.
انسان به مدركات خود سازنده خود است و خود عالم است ، پس انسانها عالمهايى هستند علمى و عقلى مضاهى و مشابه عالم عينى خارجى كه از عالم عالم مى رويد، البته مراتب مختلف است .
فرد اكمل و عالم كبير در ميان انسانها، انسان كامل اعنى امام است كه به خوبى تطابق كونين در وى صادق است كه از اين انسان كامل تعبير به ((كون جامع )) مى شود.
و در اءلسنه متاءلهين آن را فيلسوف كامل مى گويند كه جناب فارابى تصريح فرمود كه فيلسوف كامل و امام يكى است .
در رساله صد كلمه كلمه 43 گفته آمد: آنكه انسان كامل است ، به تعبير عارف ، مبين حقايق اسماء است .
فيلسوف گويد: فيلسوف كامل امام است كه فلسفه علم به حقايق اشياء است و اشياء اسماء عينى اند. قرآن كريم فرمايد: و علم آدم الاسماء كلها و كل شى ء احصيناه فى امام مبين . كه در لسان وحى معلم به جميع اسماء الهى است ، و علم ، تشريح پيكر وجود است .
آن كس كه بدين علم تشريح آشنايى كامل دارد در لسان فيلسوف ، فيلسوف كامل يعنى امام است.

منبع : شرح دفتر دل

زارع و باعث

تو در حرث نسايى گر چه حارث   خداوند تو زارع هست و باعث 

حَرث : شخم زدن ، شيار كردن زمين براى زراعت ، كشتكارى .
اشاره به آيه شريفه 223 سوره بقره : ((نساءكم حرث لكم )) زنان شما كشتزار شمايند.
مصراع دوم اشاره به آيه شريفه 62 و 63 سوره واقعه است كه : افرايتم ما تحرثون ءانتم تزرعونه ام نحن الزارعون آيا نديديد تخمى را كه در زمين كشتيد، آيا شما آن را از زمين رويانيديد يا ما رويانديم . كه در حقيقت آن كس كه مى روياند و بر مى انگيزاند خداست . هو الذى يصوركم فى الارحام كيف يشاء.
كار شما شخم زدن و شيار كردن و تخم پاشيدن و آبيارى كردن است كه حارث هستيد ولى زارع و باعث خداست .
در تفسير نورالثقلين ذيل كريمه سوره واقعه از امام صادق (عليه السلام ) حديثى نقل شد كه حضرت فرمود: عن ابن بكير قال : قال ابو عبدالله (عليه السلام ): اذا اردت اءن تزرع زرعا فخذ قبضة من البذر و استقبل القبلة و قل : اءفرايتم ما تحرثون اءاءنتم تزرعونه ام نحن الزارعون ثلاث مرات ، ثم تقول : بل الله الزارع ثلاث مرات ، ثم قل : اللهم اجعله مباركا و ارزقنا فيه السلامة ثم انشر القبضة التى فى يدك فى القراح .
چه دانه گندم باشد در دل زمين ، و چه دانه نطفه باشد در رحم زنان فرقى نمى كند كه در هر همه جا، زارع و باعث خدا است ، گر چه در حرث نساء و زمين حارث ، انسان است كه او فقط بر اساس نظم طبيعى نظام هستى زمينه را آماده مى كند تا خداى زارع و باعث برانگيزاند و به روياند

منبع:شرح دفتر دل

نطفه

نگر در حبه نطفه چه خفته است   در اين يك دانه هر دانه نهفته است 

 چو تو يك دانه هر دانه هستى   ندارد مثل تو يك دانه ، هستى 

مراد از هستى در مصرع دوم ، نظام هستى و عالم است .

اگر چه نطفه و بذر هر حيوانى و نباتى براى خودش اطوار وجودى دارد كه در قوس نزول روى حكمتى پياده شده است ، ولى در بين نُطَف و بذور، نطفه انسان را در قوس نزول ، شاءنيتى خاص است كه به تعبير عرشى و ملكوتى مولايم در مورد آن گوش جان بسپار:
((نطفه انسانى آخرين سلسله نزولى وجودى ممكنات و خلاصه و عصاره همه آنها است مع الزيادة ، يعنى محتوى جميع قواى رقايق عالم كيانى ، بلكه حائز همه اصول و حقايق عالم ربانى است كه صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى . آنچه كه ثمر خلاصه شجر و كلمه موجز و مختصر شجره مفصل بالقوه است ، نطفه انسانى نيز نسبت به شجره كون اين چنين است )).
منبع : شرح دفتر دل

مقام فعلیت

ز بالقوه سوى بالفعل بشتاب   مقام خويش را درياب و درياب 

اين آخرين مرحله سير نزولى صورت جميع موجودات است كه در عين حال اولين مرتبه و مرحله صعودى و عروجى كمالات انسانى است كه كم كم به اعداد معدات و فيض فياض على الاطلاق مظهر تام ((و علم آدم الاسماء كلها)) و سلطان عالم ارضى و خليفة الله مى گردد كه اين مقام را مقام فعليت انسان گويند، پس ابيات قبلى اشاره به نطفه انسان در قوس نزول است و از اين بيت به بعد؛ كه دو بيت اخير واسطه ربط باب دهم با باب يازدهم اند؛ و ابيات اوائل باب يازدهم مربوط به نطفه انسانى در قوس صعودى اند
منبع : شرح دفتر دل

نطفه انسانی

شود يك نقطه نطفه جهانى   جداگانه زمين و آسمانى 

از بيان عرشى حضرت مولى بشنو:
((نطفه انسانى نقطه اى است كه بزرگترين كتاب مولف علم بالقلم علم الانسان مالم يعلم مى گردد و نقطه نطفه هم دانه اى است كه بالقوه شجره طوبى و سدرة المنتهى مى شود، يعنى اين قوه جسمانى بالفعل مفارق عقلى بالقوه است كه به حركت در جوهر و تبدل ذات و استكمال وجوديش در تحت تدبير ملكوت ، مفارق روحانى ابدى مى گردد، پس جان در تحت تدبير ملكوت از خاك رويد و باليدن گيرد تا روان شود كه : و الله انبتكم من الارض نباتا.
و نطفه آدمى ، لوح محفوظ عالم صغير است كه هر چه بدوا در وى نوشته شده است بر آن مجبول است ؛ لذا كيفيات نفسانى و مزاجى ، احوال ظاهر و باطن والدين در كيفيت مزاجى و حصول استعداد و نطفه انسانى سخت دخيلند.))
منبع : شرح دفتردل

در یتیم

به بسم الله الرحمن الرحيم است   كه بينى نطفه اى در يتيم است 

در يتيم مرواريد درشت و يكدانه است و يتيم بى پدر را گويند. چون پدرش مرده است لذا براى او مانند نمى آيد و لذا درى را كه مانند در درشتى و بزرگى نداشته باشد را در يتيم نامند. و كنايه از حضرت خاتم (صلى الله عليه و آله و سلم ) نيز مى باشد كه او را در نظام هستى مثل و مانند نيست . يتيم دريا كنايه از مرواريد بزرگى است كه ثانى و مانند نداشته باشد.
عالم به مزله دريا يا صدفى است كه نفس ناطفه انسانى در يكدانه و درشت آن است كه او را درنظام كيانى و موجودات آن ، مانندى نباشد. و اين در يتيم از نطفه انسانى كه در قوس نزول ، عصاره عالم و لوح محفوظ حق است ، به اشتداد جوهرى و حركت وجودى در قوس صعود با بسم الله الرحمن الرحيم به بينهايت مى رود كه : يا ايها الانسان انك كادح الى ربك كدحا فملاقيه يعنى نامتناهى ، مقصود و مطلوب و محبوب است .
چون در باب دهم براى نفس ناطقه انسانى ، مقام لا يقفى و فوق عرشى و اتحاد وجودى با ظل ممدود يعنى صادر اول مطرح شده است كه اطوار وجودى او را در تمثلات ، در مقام عروج روحانى نهايت نباشد، لذا در باب يازدهم اين مقام را به در يتيم تعبير آورده است كه از بسم الله حاصل مى گردد. يعنى همانگونه كه موجودات نظام عالم كه بى نهايتند از بسم الله ظاهر مى شوند كه ظهرت الموجودات عن بسم الله الرحمن الرحيم ، نطفه انسانى هم اگر در قوس صعود در يتيم نظام كيانى مى شود نيز از بسم الله الرحمن الرحيم است . در غزلى از ديوان آمده است :

منبع: شرح دفتر دل